Izabela Maciejewska

 
przewiń na dół strony, aby posłuchać wierszy
Pokój Emily Dickinson, trójkanałowa instalacja wideo, 2009/2020
Głos Emily Dickinson – Małgorzata Ossowska - Czader 
Głosy ptaków – Kate Bush



Instalacja wideo Izy Maciejewskiej ukazuje prywatną przestrzeń (sypialnię-gabinet) słynnej XIX-wiecznej amerykańskiej poetki, w której zamknęła się na ostatnich 20 lat życia i gdzie stworzyła swe nowatorskie wiersze. Nazywana „pustelnicą z Amherst”, wycofała się ze świata, by strzec granic własnego „ja”, zanurzyć się w fortecy swego wnętrza, emocji i wyobraźni i wyrazić je w poezji. Z rzeczywistością zewnętrzną komunikowała się za pomocą korespondencji oraz (jedynie z najbliższymi przyjaciółmi) przez szparę uchylonych drzwi sypialni. Swoje życie dzieliła z innymi także za pośrednictwem dołączanych do listów, rewolucyjnych w formie i treści, wierszy. W ten sposób pisała swój „List do świata”. 



Wybrane z twórczości poetki cztery wersy:

„Dusza dobiera sobie Towarzystwo -
I - zatrzaskuje drzwi - 
Jak Bóg - ma w sobie prawie Wszystko - 
A z reszty sobie drwi -”,

mogłyby stać się mottem jej egzystencji.
Biografowie Emily Dickinson do dziś próbują dociec jakie traumatyczne wydarzenia stały u początku jej poezji i wycofania się z życia publicznego i towarzyskiego.
Gdyby zastosować interpretację psychoanalityczną, zapewne jakieś konflikty, których nie potrafiła rozwiązać, niemożność zaspokojenia jakichś potrzeb, wynikła stąd frustracja, wywołująca lęk i silne napięcia emocjonalne, pchnęły ją do przyjęcia systemu obronnego własnego „ja”.
Najbardziej zaś racjonalnym mechanizmem obronnym przed neurotycznym lękiem przed światem jest substytucja (kompensacja lub sublimacja) czyli ucieczka – w przypadku Dickinson – w świat wyobraźni, świat sztuki. Jej gest wyrzeczenia, pustelniczego odosobnienia to reakcja na rozczarowanie otaczającą rzeczywistością, które przekuła w twórczość.
Poetka powiada:

„Skoro nie mogłam mieć Wszystkiego - 
Nie dbałam o brak mniejszych Rzeczy”.

Świadomość bogactwa, ofert świata i zarazem ich nietrwałości, ustawicznego procesu ich nieuchronnej utraty, jest dla niej frustrująca. Konsekwencją niemożności posiadania Wszystkiego, co chciałaby mieć, jest asceza. Zatrzaśnięcie drzwi swego pokoju i drzwi Duszy, która zawiera w sobie to, co dla niej najważniejsze, której wystarczy starannie dobrane, czyli własne Towarzystwo. Bowiem to Dusza, a także Mózg (o czym mówi poetka w innym wierszu) gromadzą w sobie „prawie Wszystko”. Ten drugi „rozleglejszy jest niż niebo” i ma „dokładnie ciężar Boga”. Być może surowe protestanckie, wręcz purytańskie, reguły obowiązujące w rodzinnym domu, autokratyczny ojciec, podrzędna rola kobiety w społeczeństwie jej epoki, a także – jak twierdzą niektórzy biografowie – niemożność oparcia w pewności religijnej, niespełniona miłość, brak odzewu ze strony czytelnika, doprowadziły 30.letnią Emily do introwersyjnego braku zainteresowania światem zewnętrznym i praktyczną w nim działalnością. Do zamknięcia się w sobie, skupienia na własnych przeżyciach oraz niczym nieskrępowanej wyobraźni – królestwie prawdziwej wolności, zamieszkania w świecie poezji – „Pałacu Możliwości” - jak ją nazywa autorka, w którym

„O wiele więcej okien -  
Drzwi można szerzej otworzyć”.








Istotnie, Dickinson swoją twórczością otworzyła nową epokę w poezji języka angielskiego. Jej – brzmiące niezwykle współcześnie – oryginalne wiersze są wolne od wszelkich obowiązujących w jej epoce zasad, reguł i nakazów. Ta wielka reformatorka mowy poetyckiej, obdarzona filozoficznym umysłem, była ponadto niestrudzoną poszukiwaczką prawdy świata i własnej świadomości. 


Praca Izy Maciejewskiej – będąca hołdem dla geniuszu poetki – to trójkanałowe wideo – trzy ekrany zajmujące sąsiadujące z sobą ściany galerii, na które rzutowane są zsynchronizowane obrazy. Jest ona – jak wyjaśnia autorka – „próbą odtworzenia miejsca, które wyzwoliło twórczy potencjał Emily Dickinson. Jest przestrzenią, gdzie, bez żadnych reguł i nierzadko wbrew zasadom logiki, realność miesza się z fantazją, świat sztuki z życiem, świat spoza domu ze światem jego wnętrza, świat artysty ze światem widza.” 
Wykreowany przez Maciejewską pokój Emily jest więc miejscem utopijnym, idealnym do rozwijania twórczej wyobraźni. Nie istnieją tu ani ciągłość i liniowość czasu, ani ograniczona murami przestrzeń, nie obowiązują prawa grawitacji. Wskazywany przez zegar czas cofa się, przestrzeń rozciąga, przedmioty lewitują, bądź zmieniają swe miejsce, drzwi otwierają się i zamykają „same”. Ściany, będące własnym lustrzanym odbiciem, stają się transparentne, możemy przez nie swobodnie przenikać. Zacierają się granice między percepcją i wyobrażeniem. Możemy dostrzec cień kobiety, przechadzającej się po pokoju, wyszeptującej wersy wiersza: „Dusza dobiera sobie Towarzystwo...”. Słyszymy odgłosy ptaków, zmieniające się w głosy ludzkie, dobiegające zza okien, przez które widać poruszane wiatrem drzewa. Czasem i one wdzierają się do pokoju. Ten zaś „oddycha” i „pulsuje” w rytm bicia serca, przechyla się diagonalnie niczym statek unoszony przez wzburzone fale, widzimy go też „do góry nogami”. 
Jesteśmy wchłonięci przez otaczające nas obrazy, wyłaniające się z trzech ścian wnętrza galerii. Jesteśmy w niej, a zarazem w sypialni eremitki z Amherst – królestwie wyobraźni, przekraczamy próg poetyckiego „Pałacu Możliwości”, gdzie nic nie dziwi, gdzie wszystko może się zdarzyć. 





Ostatni kadr filmu Izy Maciejewskiej ukazuje widok szybujących ptaków.
 
„Ze względu na swój lot uchodziły one od dawna za pośredników między niebem a ziemią, za wcielenie tego, co niematerialne, a zwłaszcza duszy” - możemy przeczytać w „Leksykonie symboli” Herdera. Ptaki mają także związek z losem i nieśmiertelnością (np. w Koranie). W różnych mitologiach Zachodu, a także Indii są postrzegane jako „duchowo-psychiczne hybrydy lub jako dusze zmarłych”. 

Interpretacja tego kadru, a także całego filmu, wydaje się jasna. Istotnie artystka swoją pracą chciała przywołać ducha Emily Dickinson. Współcześnie ptaki można także pojmować jako symbol wolności, pozbawionego zahamowań ducha, niczym nieskrępowanej twórczej energii. 
Iza Maciejewska zachęca widzów – uwikłanych w tryb codziennych czynności i zabiegów – by pozwolili poprowadzić się w świat sztuki. Jak surrealiści, chce zachwiać naszym poczuciem realności, otworzyć nasze umysły, poszerzyć granice percepcji, wrażliwości, świadomości. Chce byśmy wykroczyli poza to, co bezpośrednio dane zmysłom, uruchomili drzemiące w nas złoża fantazji, zobaczyli to, co widzą artyści. 
Instalacji towarzyszą fragmenty poezji Emily Dickinson – widz sam oceni jej wartość – oraz dwa obiekty przedstawiające ludzkie postaci w skali 1:1, porośnięte mchem, a stanowiące ilustrację jednego z wierszy. Prezentowane w sąsiedniej sali galerii, prowadzą do wykreowanego mocą imaginacji i talentu Izy Maciejewskiej, świata pokoju poetki. Wkraczając w ten świat, jednocześnie – pod wpływem lektury wierszy – w przestrzeń umysłu i duchowości XIX-wiecznej genialnej mniszki z Amherst, artystka XXI wieku kładzie pomost pomiędzy swoją i jej kreatywną ekspresją. Bez względu bowiem na epokę wyzwolona wyobraźnia łączy twórców. 

Alicja Cichowicz 
(tekst z katalogu wystawy Pokój Emily Dickinson, Miejska Galeria Sztuki w Łodzi, 2016)





657

Mieszkam w pałacu Możliwości 

Piękniejszy to dom od Prozy 

O wiele więcej Okien 

Drzwi można szerzej otworzyć 

Wnętrza  jak starych Cedrów 

Objąć Okiem się nie da 

A w górze Wieczny Pułap 

Kopuła Nieba 

Goście  najwyborniejsi 

A jedyne Zajęcie 

Zamykać w objęciu– wąskim 

Obfite Raju naręcze 


przekład: Stanisław Barańczak

 

 



985

Skoro nie mogłam mieć Wszystkiego 
Nie dbałam o brak mniejszych Rzeczy 
Jeśli nie zaszło nic większego 
Niż Rozpad Słońca  Ostateczny 
Kataklizm Globu  nic nie było 
Tak wielkie  abym  na wieść o tym 
Podniosła z Ciekawości Czoło 
Sponad Roboty.


przekład: Stanisław Barańczak

249

Szalone  Dzikie Noce! 
Przy Twoim boku 
Wiodłyby takie Noce 
W Rozkosz i Spokój! 
 
Cóż szkodzą  Wichry  
Sercu w Przystani? 
Zbędna Busola  
Koniec z Mapami! 
 
Przez Raj wiosłować  przez Morza 
Rozległość! 
Byle przybić  tej Nocy  do Brzegu 
Twojego!

przekład: Stanisław Barańczak
249

Dzikie noce, dzikie noce

A w nich ty i ja

Dziką słodycz pić by można 

aż do białego dnia.

 

Daremne wichry 

Gdy serce w przystani

Na nic busola 

I mapa na nic.

 

Wiosłując przez raj

Ach, te morza!

Marzę by w tobie 

w tę noc zacumować.


przekład: Maciej Maleńczuk


288


Jam nikt! A ty ktoś, bracie, jest?

Możeś ty nikim też?

Aż dwoje nas, więc cicho bądź,

bo nas wygonią stąd.

 

Jak nudno być kimś, prawda?

Jak niedyskretnie żabim

oznajmiać swe miano skrzekiem

podziwiającym bagnom.



przekład: Kazimiera Iłłakowiczówna



288

Jam nikim! A tyś kimże? 

Czyś nikim jest, także? 

Więc jest nas już dwoje aż – zamilcz! 

Dawnośmy już wygnańcami.. 

 

Jakże ponuro jest być kimś!

Wszystkim i wciąż, jak żaba,

Imię swe głosić i widzieć,

Jak bagno hołdy składa!


przekład: Wawel



288

Jestem Nikim! A ty?

Czy jesteś  Nikim  Też?

Zatem jest nas aż dwoje?

Pst! Rozejdzie się  wiesz!

 

Jak monotonnie jest  być Kimś -

Popisującą się Żabą 

Kumkać swe imię  cały Czerwiec 

Stojącym w podziwie Stawom!


przekład: Stanisław Barańczak


540

Moc swoją ujęłam w Dłoń 
I stanęłam naprzeciw Świata 
Słabsza niż niegdyś Dawid 
Lecz dwakroć śmielsza  za to 
 
Zamierzyłam się swym Kamykiem 
Ale upadłam  Ja Sama 
Czy Goliat  był zbyt olbrzymi 
Czy ja  za mała?


przekład: Stanisław Barańczak
670
 

Nie trzeba być Komnatą - aby w nas straszyło -
Lub nawiedzonym Domem -
Nie ma Wnętrz straszniejszych niż Mózgu
Korytarze kryjome -


Ileż bezpieczniej - o Północy
Ujrzeć Upiora przed sobą -
Niż spojrzeć w twarz własnym - wewnętrznym -
Pustkom i Chłodom.


Prościej gnać przez widmowe Opactwo,
Gdy hurgot Głazów nas goni -
Niż stanąć z sobą do walki -
Bez Broni -


Własne Ja - gdy się zaczai
Za Samym Sobą -
Przerazi bardziej niż Morderca
W pokoju obok.


Ciało - wyciąga Rewolwer -
Drzwi ryglują trzęsące się ręce -
Przeoczając potężniejsze widmo -
Lub nawet Więcej -
 

przekład: Stanisław Barańczak





1523
 

Odchodząc - nie wie się, że się odchodzi -

Nie na serio Drzwi za sobą przymykamy -

 

Los - tymczasem - zatrzaskuje rygle -

Bezpowrotnie - za naszymi plecami -



przekład: Stanisław Barańczak

 


829
 

Suto ściel to Łóżko 

I ściel je w Bojaźni - 

Śpij w nim schludnie, aż Dzień Sądu 

W górze się rozjaśni. 

Wygładź Prześcieradło 

I popraw Poduszki - 

Niechaj żółta wrzawa Brzasku 

Tej Gleby nie wzruszy -


przekład: Stanisław Barańczak

 

 

 




108
 

Chirurdzy muszą być ostrożni, 

Gdy biorą w dłoń pieczołowicie 

Skalpel - pod jego cienkim ostrzem 

Rusza się Winowajca - Życie!



przekład: Stanisław Barańczak





1859
 

Wody nas uczy pragnienie,

Lądu - morskie przestrzenie.

Uniesień - bólu wiek,

Pokoju - opowieść o bitwach,

Miłości - nagrobna modlitwa -

A ptaków - śnieg.



przekład: Ludmiła Marjańska


97

Tęcza mi nigdy nie mówi,
Że ulewa i burza skończona,
A lepiej niż filozofia
Potrafi o tym przekonać.

Choć tak dalekie od Forum -
Wierzę moim elokwentnym kwiatom,
Gdy głoszą - jak ptaki - to,
Czego dowieść nie mógłby mi Katon!

przekład: Ludmiła Marjańska


89


Tym, co mkną, lecą i płyną -

Ptakom - Trzmielowi - Godzinom -

Elegia na nic, gdy giną.

To, co jest, trwa i zostaje -

Żal - Góry - Wieczności Dale -

Mnie na nic się nie przydaje.

Świat to się zerwie, to spocznie.

Z Zagadką niebios - cóż pocznę?

Jakże ten Sfinks milczy mrocznie!

 

przekład: Stanisław Barańczak
303

Dusza dobiera sobie Towarzystwo - 

I - zatrzaskuje Drzwi - 

Jak Bóg - ma w sobie prawie Wszystko - 

A z Reszty sobie drwi - 

 

Nie dba - że tłoczą się Rydwany - 

U jej pochyłych Bram - 

Że na wytartym jej Dywanie 

Przyklęka cesarz sam - 

 

Wiem, jak z nią jest - gdy z Rzesz wybiera

Kogoś Jednego - raz -

Zamyka się jak Śluza - zwiera

W sobie - jak Głaz - 

 

przekład: Stanisław Barańczak



441

To wszystko - to mój list do Świata,
Co nigdy nie pisał do mnie - 
Proste Nowiny - wysławiane
Łagodnie i dostojnie - 
 
Natura składa w inne Dłonie - 
Dla mnie niedostrzegalne - 
Przez miłość dla Niej - współziomkowie - 
Sądźcie mnie wyrozumiale -
 

przekład: Stanisław Barańczak

 

 


712


Nie mogłam stanąć i czekać na Śmierć - 

Ona sama mnie podwiozła - uprzejma - 

Bryczka mieściła nas dwie - 

I jeszcze - Nieśmiertelność - 



Konie szły stępa - nie poganiane - 

Widząc, że Śmierci nie śpieszno,

Swoje rozrywki i prace

Odłożyłam - przez Grzeczność -

Minęłyśmy Boisko Szkolne

Pełne Dzieci - Rejwachu - 

A potem Łany - w nas wpatrzone - 

A potem Słońca Zachód -  

 

Lub raczej - Słońce nas

Minęło - gęstniał płacz

Zimnej Rosy - Sukienkę

Miałam za cały Płaszcz -


Stanęłyśmy przed Domem - niskim

Jak Gruntu Wybrzuszenie - 
Dach ledwie był widoczny - 
Gzymsy wrośnięte w Ziemię - 

Odtąd - Stulecia już - a jednak
Każde z nich prędzej przeszło
Niż Dzień, gdy pierwszy raz pojęłam,
Że Końskie Łby prą w Wieczność -

przekład: Stanisław Barańczak


393


Gdyby Nasz Najlepszy Moment trwał -

Niepotrzebnym uczyniłby Niebo -

Tę Nagrodę dla nielicznych - za Ryzyko -

Więc nie daje nam się zażyć - Takiego -



Tylko jako pobudzający 

Środek - w przypadkach Rozpaczy -

Odrętwienia - Niebiański Moment

Wydzielają nam - Żelazne Zapasy - 



Boski Przydział - jedno Pewne - ledwie

Trafi do nas - będzie Wycofany - 

I olśnioną Duszę pozostawi

W jej Pokojach nieumeblowanych

 

przekład: Stanisław Barańczak

413

Nigdy nie czułam się jak w Domu

Tu w Dole - i podobnie

Obco mi będzie wśród Ogromu

Nieb - nie przemawia do mnie



Raj - bo Niedziela tam - niezmiennie - 

Bez przerwy Święto nudne - 

Samotnie będzie mi w Edenie

W Środowe Popołudnie - 



Gdybyż Bóg mógł gdzieś pójść z wizytą

Lub zapaść w drzemkę lekką

I przymknąć na nas Oko - ale

On sam jest - tą Lunetą


Śledzącą nas Odwiecznie - ja zaś

Wymknęłabym się spod pieczy

Pana Świętego Ducha - Wszystkich - 

Gdyby nie „Sąd Ostateczny"



 

przekład: Stanisław Barańczak





863



Dzielącego nas dystansu zmierzyć

W Milach Morskich czy Lądowych się nie dało - 

Wnętrze Czaszki zna Podziały, na które

I Równika byłoby za mało - 


 

przekład: Stanisław Barańczak




903

Skryłam się w kwiecie – kiedy zwiędnie

Stojąc w twoim Wazonie,

Mnie będziesz współczuć, choć bezwiednie:

Nie całkiem osamotnionej.


przekład: Stanisław Barańczak




511

 

Gdybyś miał/a przyjść Jesienią, Lato

Przegnałabym jednym ruchem

Ręki - z uśmieszkiem pogardliwym,

Jak Gospodyni - Muchę -

 

Gdybym za rok cię ujrzeć miała,

Zwijałabym miesiące

W kłębki - osobno po Szufladach

W obawie - że coś poplączę -

 

Gdyby Stulecia nas dzieliły,

Liczyłabym na Palcach

Mijanie lat - do zmartwiałości

Obu rąk - obumarcia -

 




Gdyby na pewno po tym życiu

Przyjść miało nowe - z tobą -

Cisnęłabym precz życie - Skórkę,

Pod którą Wieczność - Owoc -

 

Lecz dziś, niepewna, ile potrwa

Ten czas pomiędzy - przegroda -

Daję się zwodzić życiu - Pszczole,

Co nie ujawnia żądła.

 


przekład: Stanisław Barańczak


599

 

Bywa ból - tak zajadły -

Że wyżera w nas Otchłań -

Potem przykrywa - Odrętwieniem -

Tak aby Pamięć mogła

Obejść - przejść przez nią - po niej -

Jak Lunatyk - stąpający bezpiecznie

Gdzie strąciłyby go oczy otwarte

W gruchoczące - Kość po Kości - powietrze.


przekład: Stanisław Barańczak

 

919

Jeśli zaleczę choć jedno serce,

nie będę żyła na próżno;

jeśli choć jednej pomogę rozterce,

jednej ranie ulgą posłużę,
jeśli jednego małego ptaka

z powrotem do gniazda włożę

nie będę żyła na próżno


przekład: Kazimiera Iłłakowiczówna

 

***

Jedno serce przed rozpaczą uchronić,

A nie będę żyła daremnie -

Jedno serce przed bólem osłonić,

Złagodzić jedno cierpienie -



Gdy słabnący rudzik do gniazda

Odnajdzie drogę przeze mnie -

Nie będę żyła daremnie.



przekład: Ludmiła Marjańska




732

Sprostała Jego Wymaganiom -
Miejsce Zabawek porzuconych
Dawnego Życia - zajął godny
Zawód Kobiety - Żony -

Jeśli Jej czegoś brakło w nowym
Dniu - Przestrzeni - Zdumienia -
Spełnienia Snu - Jeśli jak Złoto
Ścierał się od Noszenia,

Ten Brak narastał w niej bez słowa -
Jak Perła, lub Wodorost,
W głębiach - o których tylko Morzu
Samemu coś wiadomo -


 przekład: Stanisław Barańczak

„Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Kultura w sieci”






Partnerem projektu jest Miejska Galeria Sztuki w Łodzi

sztuka   video  /  fotografia  /  instalacja  /  rzeźba

Copyright Izabela Maciejewska I Wszystkie prawa zastrzeżone

Zamieszone na stronie projekty stanowią utwory w rozumieniu przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych i podlegają ochronie przewidzianej w tej ustawie. Powielanie, przetwarzanie i dalsze rozpowszechnianie treści i materiałów zamieszczonych na stronie, w jakikolwiek sposób, w całości lub w części, bez wcześniejszej pisemnej zgody Autorki jest zabronione.